Likidasyon, kaldıraçlı bir pozisyonda marjının yetersiz kalması nedeniyle borsanın pozisyonunu senden habersiz kapatması. Türkçesi: "yanmak" veya "silinmek."
Kaldıraçla işlem yaptığında borsa sana "borç" veriyor. Pozisyon ters gittikçe borsanın alacağı riske girer. Bir noktada borsa, "senin marjın bu zararı karşılamıyor artık, ben bu pozisyonu şimdi kapatıyorum" diyor. İşte o an likidasyon.
Neden borsa bunu yapıyor?
Şunu düşün: sen 500 dolar marj koydun, 10x kaldıraçla 5000 dolarlık pozisyon açtın. Fiyat %10 ters gitti. 5000 dolarlık pozisyonda %10 = 500 dolar zarar. Senin marjın tam olarak 500 dolardı. Yani sıfırlandın.
Peki fiyat %10.5 ters gitseydi? 525 dolar zarar olurdu ama senin sadece 500 doların var. Bu 25 doları kim ödeyecek? İşte borsa bunu kendi cebinden ödemek istemediği için, sen %10'a yaklaşırken pozisyonu erken kapatır. Böylece hem senin marjını tamamen tüketmemiş olur (küçük bir tampon kalır) hem de kendini korur.
Likidasyon formülü
Isolated margin (izole marj) için, MMR (bakım marjı oranı) da hesaba katarsak:
Long için:
Liq Fiyatı = Giriş Fiyatı × (1 − 1/Kaldıraç + MMR)
Short için:
Liq Fiyatı = Giriş Fiyatı × (1 + 1/Kaldıraç − MMR)
MMR (Maintenance Margin Ratio) borsanın çifte göre belirlediği bir oran, tipik olarak %0.5 civarında. Yüksek kaldıraçlarda ve altcoinlerde daha yüksek olabiliyor.
Sayısal örnek
Bitcoin 50.000$'da long açtın. 10x kaldıraç, %0.5 MMR:
Liq = 50.000 × (1 − 1/10 + 0.005)
Liq = 50.000 × (1 − 0.1 + 0.005)
Liq = 50.000 × 0.905
Liq = 45.250$
Yani BTC 45.250$'a düşerse likit olursun. Giriş fiyatından uzaklık: %9.5. Bu senin "safety margin"ın — bu kadar yer var oynamak için.
Isolated vs Cross farkı
- Isolated (İzole): Sadece o pozisyona ayırdığın marj risk altında. Likit olursan sadece o marjı kaybedersin, hesabındaki diğer para durur.
- Cross (Çapraz): Tüm hesap bakiyen o pozisyonun teminatı gibi kullanılır. Pozisyon zararlanınca hesabındaki diğer para pozisyonu ayakta tutmak için otomatik kullanılır. Likidasyona olan mesafe uzar ama likit olursan hesabındaki her şey gider.
Nasıl önlenir?
Sıralı önemliden az önemliye:
- Düşük kaldıraç: 3x-10x arası genelde uykunu kaçırmaz. 50x+ herkes için çok risklidir.
- Stop-loss koy: Likit olmaktan önce, kendi belirlediğin bir seviyede zararı kes. Örn: giriş fiyatının %3 uzağı. Böylece marjının çoğunu koruyup çekilirsin.
- Position size'ı küçük tut: Sermayenin en fazla %1-2'sini tek pozisyona koy. Yandığında hesap ölmüyor, tekrar deneyebiliyorsun.
- Marj ekle: Pozisyon açıkken tehlikeli seviyeye yaklaşıyorsan marj ekleyerek likidasyon fiyatını uzağa itebilirsin. Ama bu para eklemek demek — sınırsız yapamazsın.
- Volatil dönemlerde uzak dur: Fed kararı, ETF haberi, majör olay öncesi flash pump/dump ihtimali yüksek — bu saatlerde yüksek kaldıraç açma.
Sık yapılan hatalar
- "Yükseleceğine eminim" psikolojisi: Emin olduğun için 25x açarsın. Piyasa %4 ters gider, yanarsın. Yön haklıydı, kaldıraç fazlaydı.
- Zarara ortalama alma: Zararlı pozisyona daha çok marj koyarak "ortalama düşürme". Bazen kurtarır ama genelde iki katı yanarsın.
- Aynı yönde birden çok pozisyon: "Bir tanesi likit olsa öteki kurtarır" düşüncesi. Aynı yönde 3 pozisyon = 3 kat risk, kurtarma değil.
- Cross margin'ı bilinçsiz kullanma: Hesap 10.000$, sen 500$ marjmış gibi işlem yaptığını sanıyorsun ama cross'ta hesabın tamamı risk altında.